ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΥΠΟΒΡΥΧΙΑ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ;

Σας ενδιαφέρουν τα πλοία, η ναυτιλία, η ιστορία, οι πρώτοι οικισμοί, η αρχαιολογία; Εξερευνήστε  τον κόσμο της υποβρύχιας αρχαιολογίας σαν καριέρα, σαν απασχόληση – ή απλά για ευχαρίστηση! 

Καλύπτοντας σχεδόν τα τρία τέταρτα της επιφάνειας της Γης, το νερό είναι η πηγή κάθε ζωής του πλανήτη μας. Η διακίνηση μέσω υδάτινων οδών έχει επιτρέψει την εξερεύνηση μεγάλου μέρους της υδρόγειου και διευκόλυνε την άνοδο και πτώση μεγάλων αυτοκρατοριών. Κάτω από την επιφάνεια των ωκεανών, λιμνών, ποταμών και υδροβιότοπων βρίσκεται η υλική μαρτυρία της ανθρωπότητας, διατηρημένη στις προϊστορικές και ιστορικές ακτογραμμές, σε ναυάγια, σε βυθισμένες πόλεις, λιμενικές εγκαταστάσεις, κι άλλα ίχνη του παρελθόντος μας.

Η αρχαιολογία είναι η επιστημονική μελέτη του ανθρώπινου παρελθόντος μέσα από την διερεύνηση αρχαιοτήτων (τα υλικά πολιτιστικά υπολείμματα), οικοδομημάτων, ανθρώπινων λειψάνων, χρήση ζώων και φυτών. Στόχος είναι η αύξηση της γνώσης για το ανθρώπινο παρελθόν, πολιτισμούς, και συμπεριφορά. Η υποβρύχια αρχαιολογία μεταφέρει την έρευνα σε ένα εξειδικευμένο περιβάλλον, το οποίο περιέχει πολυάριθμες προκλήσεις αλλά και ανταμοιβές για τους ερευνητές.

Η πλειοψηφία των υποβρύχιων αρχαιολόγων ειδικεύεται στην θαλάσσια αρχαιολογία – την μελέτη της κατασκευής και λειτουργίας κάθε είδους προϊστορικών και ιστορικών πλεούμενων. Για τους ειδικούς αυτούς, τα ναυάγια αποτελούν το επίκεντρο της έρευνας.

Άλλα σημεία ιδιαίτερου ενδιαφέροντος στην υποβρύχια αρχαιολογία συμπεριλαμβάνουν – χερσαίους αρχαιολογικούς χώρους που κατακλύσθηκαν ή που βούλιαξαν κάτω από όγκους νερού μετά την τελευταία εποχή των παγετώνων· βάλτοι και έλη  όπου άνθρωποι έκαναν προσφορές η έθαβαν τους νεκρούς τους· πόλεις και λιμάνια κατακλυσμένα λόγω σεισμών ή αλλαγών στην στάθμη της θάλασσας· οικιστικοί, αγροτικοί, και βιομηχανικοί χώροι αρχαιολογικού ενδιαφέροντος σε όχθες ποταμών, λιμνών και όρμων. Οι υποβρύχιοι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν εκτενώς ιστορικά αρχεία όπως για παράδειγμα σχέδια πλοίων, ημερολόγια, μαρτυρίες∙ φορτολόγια ή επιβατολόγια πλοίων· αναφορές εξερευνητών· παλαιούς χάρτες· καθώς και νομικά, φορολογικά και εμπορικά αρχεία. Οι επιστήμονες μελετούν επίσης γεωλογικά φαινόμενα και αλλαγές στην προσπάθεια εντόπισης βυθισμένων αρχαιολογικών χώρων. 

Η ΥΠΟΒΡΥΧΙΑ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Η πρακτική της υποβρύχιας αρχαιολογίας είναι πραγματικά διεπιστημονική καθώς συνδυάζει μεθόδους από διάφορους συγγενικούς τομείς και κλάδους έρευνας όπως για παράδειγμα την ιστορία, γεωλογία, ναυπηγική, ωκεανογραφία, παλαιογεωγραφία, χημεία, εθνογραφία και ανθρωπολογία.

Παρόλο που η υποβρύχια αρχαιολογία κατά κύριο λόγο διεξάγεται χρησιμοποιώντας απλό καταδυτικό εξοπλισμό και καθιερωμένες μεθόδους μέτρησης, χαρτογράφησης και σχεδίου, οι αρχαιολόγοι έχουν δανειστεί εξειδικευμένες μεθόδους υποβρύχιας εργασίας από άλλες υποβρύχιες επιστήμες, όπως επίσης την γνωστή ως ‘εμπορική κατάδυση’ και το στρατό. Τεχνολογικά προηγμένες έρευνες χρησιμοποιούν ακουστικά και μαγνητικά μέσα τηλεσκόπισης για την εντόπιση υποβρύχιων αρχαιολογικών χώρων και μία ποικιλία ακουστικών, οπτικών, υπέρυθρων, ρομποτικών, και καταδυτικών τεχνολογιών για την καταγραφή και ανασκαφή αυτών των χώρων.

Οι υποβρύχιες έρευνες καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, από την εξερεύνηση ναυαγίων του 19ου αιώνα κάτω από τον πάγο του Αρκτικού Ωκεανού του Καναδά, έως έρευνες τεχνητών υφάλων στην Πολυνησιακή Πονάπη, ή από υπόγειες πηγές της Φλώριδας μέσα στις οποίες βρίσκονται  μερικά από τα αρχαιότερα ανθρώπινα λείψανα του Νέου Κόσμου, μέχρι κτισμάτα της Εποχής του Χαλκού σε λίμνες των Ελβετικών Αλπέων, και βεβαίως σε ανασκαφές ναυαγίων της Κλασσικής Εποχής στο Αιγαίο.  Επειδή το μεγαλύτερο μέρος της γης καλύπτεται από νερό και ο υποβρύχιος κόσμος μέχρι πρόσφατα ήταν ως επί το πλείστον απρόσιτος, τα αποθέματα της υποβρύχιας αρχαιολογίας είναι πολλά.

 

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ

Ενώ η υποβρύχια αρχαιολογία δεν προϋποθέτει πάντα και ανασκαφή, όταν ευρήματα αφαιρούνται από το περιβάλλον τους για λεπτομερή έρευνα, οι κατάλληλες εργαστηριακές εγκαταστάσεις για την συντήρηση αυτών των ευρημάτων είναι απόλυτα αναγκαίες. Ενώ πολλά ευρήματα που εντοπίζονται σε υποβρύχιους αρχαιολογικούς χώρους είναι φαινομενικά σε άριστη κατάσταση, αυτό δεν αντιπροσωπεύει και την πραγματική κατάσταση στην οποία βρίσκονται. Κατά την μακρά διάρκεια της εμβύθισης τους, τα ευρήματα αντιδρούν χημικά με το νερό και τα ιζήματα που τα περιβάλλουν. Η απότομη απομάκρυνση από το υγρό περιβάλλον και η έκθεση στον αέρα ενδέχεται να προκαλέσει μία σειρά από χημικές και φυσικές αντιδράσεις στα αντικείμενα, η οποία μπορεί να καταλήξει στην καταστροφή τους.

Οι συντηρητές είναι ειδικοί που δουλεύουν μαζί με τους αρχαιολόγους για να περισώσουν ευρήματα για μελέτη και για έκθεση. Η συντήρηση αντικειμένων που προέρχονται από το υποβρύχιο περιβάλλον διαρκεί κατά κανόνα πολύ περισσότερο από την ανασκαφή τους, και η μακροχρόνια φροντίδα μιας τέτοιας συλλογής είναι δαπανηρή και χρονοβόρα. Εάν δεν υπάρχουν οι κατάλληλες εγκαταστάσεις και τα αναγκαία μέσα, συχνά είναι καλύτερα τα αντικείμενα να παραμείνουν στο υγρό στοιχείο. Οι συντηρητές συνεργάζονται με τους αρχαιολόγους και τους υπεύθυνους αρχαιολογικών χώρων για την επιτήρηση και παρακολούθηση τέτοιων χώρων και των ευρημάτων που παραμένουν στο υποβρύχιο περιβάλλον, ώστε να διατηρηθούν για μελλοντικές γενιές 

ΔΙΑΣΩΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΜΑΣ

 

Οι υποβρύχιοι αρχαιολόγοι συνήθως προσλαμβάνονται από δημόσιους φορείς, μουσεία, πανεπιστήμια, και, σε μερικά μέρη του κόσμου, από ιδιωτικές εταιρίες που συμβουλεύουν πελάτες πάνω στην προστασία της υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομίας.  Ως ένας πολύ ενδιαφέρον κλάδος για άτομα που αγαπούν την μελέτη και την διατήρηση του παρελθόντος, καθώς και τις υπαίθριες δραστηριότητες, η υποβρύχια αρχαιολογία απαιτεί άτομα με τεχνικές ικανότητες όπως την συγγραφή επιστημονικών κειμένων, το σχέδιο, τη συντήρηση, τη φωτογραφία, τη χρήση υπολογιστών, μεθόδους τηλεσκόπησης, τη κατάδυση, τη ναυτιλία, και τη χημεία. Οι δυνατότητες για μόνιμη θέση εργασίας μπορεί να είναι περιορισμένες, αλλά η συμμετοχή σε επαγγελματικές ή άλλες οργανώσεις προσφέρει ευκαιρίες επιλεκτικής συμμετοχής. Συνέδρια και συναντήσεις παρέχουν σε ακαδημαϊκούς, αρχαιολόγους, μελετητές και φοιτητές ένα βήμα από το οποίο μπορούν να μοιράζονται τα αποτελέσματα ερευνών και ευρημάτων, επιτρέπουν την ανταλλαγή μεθόδων και τεχνολογιών, και αποτελούν τόπο επικοινωνίας και γνωριμίας με νέους ανθρώπους.

Πρόσθετες ευκαιρίες είναι δυνατόν να βρεθούν στις οργανώσεις που εκπαιδεύουν και καθοδηγούν εθελοντές και αρχαιολόγους. Δουλεύοντας υπό την επίβλεψη αρχαιολόγων, οι εθελοντές μπορούν να συμμετάσχουν σε όλες σχεδόν τις πτυχές της αρχαιολογίας – μελέτη αρχείων, συμμετοχή σε έρευνες και ανασκαφές, καταδύσεις, χειρισμό πλεούμενων, λειτουργία εργαστηρίων, οργάνωση και εφαρμογή εργασιών και μελετών, καθώς και στην εξεύρεση πόρων.

Μέσα από τις αρχαιολογικές έρευνες ανοίγουμε ένα παράθυρο προς το άγνωστο παρελθόν, χαρίζοντας μας μια θέα προς τη ζωή των προγόνων μας όπως εκείνοι την βίωναν. Η διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς μας είναι απαραίτητη  για να παραμείνει αυτό το παράθυρο αυτό ανοικτό. Αναπόφευκτα, κάποιοι αρχαιολογικοί χώροι χάνονται κάθε χρόνο εξαιτίας  ατυχημάτων ή φυσικών εξελίξεων· όμως η λεηλασία αρχαιολογικών χώρων, είτε για ψυχαγωγία είτε για αισχροκέρδεια, από μεμονωμένα  άτομα είναι πολύ πιο καταστροφική. Είτε αυτά είναι κειμήλια από την εποχή της Επανάστασης, είτε αρχαία ευρήματα από ναυάγια, η λαθραία και παράνομη «εξόρυξη» αρχαιολογικών χώρων έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια αναντικατάστατης συλλογικής κληρονομιάς για σύγχρονες και μελλοντικές γενιές.

Θέτοντας το απλά, η αρχαιολογική έρευνα είναι ο καλύτερος και ο πιο αποδοτικός τρόπος εκμετάλλευσης ενός πολύ σημαντικού και μη ανανεώσιμου πόρου - της πολιτιστικής κληρονομιάς μίας χώρας. Αυτός ο πλούτος γνώσης μπορεί να καταστραφεί και να διασκορπιστεί μέσα σε μια στιγμή από την αρχαιοκαπηλία, ή να διατηρηθεί και να μελετηθεί από επιστήμονες για την απόλαυση και την μόρφωση του κοινού. Όλοι οι άνθρωποι, και όχι μόνο λίγοι και μεμονωμένοι, ωφελούνται από την προστασία της κληρονομιάς μας, αφού η μελέτη και απόλαυση της, μέσα από την επιστήμη, τον τουρισμό, την ψυχαγωγία, και την εκπαίδευση, όχι μόνο την διατηρεί, αλλά και ωφελεί την μακρόχρονη οικονομία του τόπου.

 

ΤΙ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΚΑΝΩ;

Ο καθένας μας μπορεί να βοηθήσει στην διατήρηση και την προστασία της αρχαιολογικής κληρονομιάς μας μέσα από διάφορες πολύ σημαντικές πράξεις.

- Υποστήριξη οργανώσεων που μελετούν και προστατεύουν την πολιτιστική κληρονομιά μας όπως είναι τα μουσεία, τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά ινστιτούτα, και οι δημόσιοι φορείς.

- Υποστήριξη νομοθεσίας και κονδυλίων που έχουν σαν στόχο τους την προστασία και διαχείριση αρχαιολογικών χώρων και την επιβολή των νόμων περί αρχαιοτήτων.

- Μη συμμετοχή σε αγοροπωλησίες αρχαιολογικών ευρημάτων

- Να επιβεβαιώνετε ότι ο οργανισμός τον οποίο υποστηρίζετε, διεξάγει πραγματική αρχαιολογική εργασία και έρευνα , και όχι για ίδιον όφελος και κέρδος

- Μην μετατοπίζετε η αφαιρείτε ευρήματα από αρχαιολογικούς χώρους, όπως τα ναυάγια. Ακόμα και απομάκρυνση μικρών ‘ασήμαντων’ αντικειμένων όπως κομμάτια κεραμικής, έρμα, καρφιά, κ.τ.λ., θα αφήσουν τον αρχαιολογικό χώρο άγονο τόσο από  άποψη επιστημονικής μελέτης αλλά και από άποψη ψυχαγωγικού ενδιαφέροντος. Ένας σπόρος, μία σφραγίδα πάνω σε ένα μικρό κομμάτι κεραμικής, ακόμα και ένα κοχύλι ή ένα εύρημα που να έχει παγιδεύσει λίγη γύρη, μπορεί να αποκαλύψει στον αρχαιολόγο κάποια χρονολογία ή την προέλευση ενός ναυαγίου. Ένα μη-αναγνωρίσιμο αντικείμενο μπορεί με την κατάλληλη συντήρηση να αποκαλύψει ένα στολίδι – ή μπορεί πάλι με την απομάκρυνση του από το υγρό στοιχείο να διαλυθεί μέσα σε λίγες ώρες.

 

Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΒΡΥΧΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ
(ADVISORY COUNCIL ON UNDERWATER ARCHAEOLOGY)

Η Συμβουλευτική Επιτροπή Υποβρύχιας Αρχαιολογίας (Advisory Council on Underwater Archaeology (ACUA)) είναι θυγατρική της Εταιρίας Ιστορικής Αρχαιολογίας (Society for Historical Archaeology (SHA)). Στόχος της Επιτροπής είναι η μόρφωση και η παραίνεση επιστημόνων, κυβερνήσεων, δυτών, και του κοινού πάνω σε θέματα που σχετίζονται με την υποβρύχια αρχαιολογία, συντήρηση, και τη διαχείριση υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Η ACUA (www.ACUAonline.org) βοηθάει την συνεδριακή επιτροπή του SHA στην οργάνωση του ετήσιου συνεδρίου ‘Conference on Historical and Underwater Archaeology’ και επίσης συνεργάζεται με τον επιμελητή έκδοσης του περιοδικού του SHA, ‘HistoricalArchaeology’ σε θέματα υποβρύχιας αρχαιολογίας